BİT'e Dayalı Öğrenme Üzerine Bir Literatür Araştırması
 
 Editör'den
 On Yıllık Bir Değişim  Öyküsü
 Ben Sizin  Yaşınızdayken...
 Bir Varmış, Bir Yokmuş...
 Değişim Dalgasında  Sörf Yapmak ve BİDB
 Herkese Merhaba
 Sayısal Video
 IPv6
 BİT'e Dayalı Öğrenme
 CISN Arşiv
 Geribildirim
 
     
 

Özet

Bu makalede e-Öğrenme modelleri hakkında okuru daha iyi aydınlatabilmek için e-öğrenme literatüründen alıntı yaptığım belli konuları özetlemeye çalışacağım. Makalenin amacı, bilişim-iletişim teknolojilerinden (BİT) tam anlamıyla faydalanmayı hedefleyen, yüksek öğrenim düzeyindeki eğitim ve öğretimde yeni yeni kullanılmaya başlanan yaklaşım hakkında kısaca bilgi vermektir. İlk etapta, BİT temelli öğrenme yöntemlerinin yararlarından ve kısıtlamalarından bahsedeceğim; daha sonra hâlihazırdaki sanal öğrenme ortamları (SÖO) üzerinde duracağım. Üçüncü olarak, internete dayalı ders modelleri ve web tabanlı öğrenme yönetim sistemlerini tartışacağım. Son olarak ise, e-öğrenme çözümlerine ne zaman başlanması gerektiği hususunda birkaç önemli noktayı değerlendirmenize sunacağım.

Giriş

Birçok ülkede lise düzeyindeki eğitimin hâlihazırdaki yapısını ve nüfüsunu, geleneksel olmayan çok daha geniş öğrenci yelpazesinden alınan küçük bir yüzde teşkil ediyor. Ancak, son zamanlarda eğitimdeki yaklaşım kitlelerin yüksek öğrenim görmesi ve daha fazla katılımın sağlanabilmesi yönündedir. Bu yaklaşıma rağmen, pekçok ülkede yüksek öğrenime ayrılan fon sürekli bir düşüş içerisindedir. Köklü ve geleneksel üniversitelerde 'doğru uygulama' olarak kanıksanagelmiş olan yöntem, küçük ölçekli sınıflarda düzenli seminerlerle desteklenen dersler vermek ve öğretim görevlisine bireylerin sağlıklı biçimde ulaşabilmesini sağlamaktır. Ne var ki bu yöntem, zengin ve üst tabaka üniveristeleri dışında kalan bütün üniversiteler için gün geçtikçe daha da uygulanamaz hâle gelmektedir. Öğrenme edimini desteklemek amacıyla teknolojinin kullanılması, bilhassa bilişim ve iletişim teknolojileri üzerinde durulması, çok ümit vaat eden bir alandır. Bu teknoloji öğrencilere çalışmalarını mekân, zaman ve sürat bağlamında ayarlayabileceği bir ortam sağlamaktadır. Daha da önemlisi BİT'ler öğretim görevlilerine, öğrenciler ile sadece yüzyüze kurulan iletişim tipi dışındaki olanakları da sunmaktadır.

Web teknolojilerinin gelişmesi ile birlikte son birkaç yıl içinde eğitim alanında, bilhassa da eğitim verme motodlarında köklü değişiklikler yaşanmıştır. Dünyada bazı okullar, yüksek öğrenim kurumları ve üniversiteler eğitim-öğretim çerçeveleri içine web teknolojilerini de dahil etmişlerdir. Web tabanlı eğitim düzeneklerinin daha önce benzeri görülmemiş düzeyde esneklik ve etkileşim dağlama gibi faydaları vardır; bu faydaları örneklemek gerekirse, şöyle bir liste sunulabilir:

  • Esneklik ve hakimiyet: Öğrenci fiziksel mekân veya zaman ile sınırlanmaz ve öğrenme sürecine tam anlamıyla hakim olabilir.
  • Düşük maliyet – Artan öğrenci sayısı ile baş edebilmek: Web için geliştirilen dersler, dersin verildiği her zaman diliminde yüksek nitelikli öğretim görevlisi bulma sıkıntısını gidererek böylece daha ucuza mal olabilmektedir.
  • İyileşen etkileşim ortamı: BİT, öğrenci-öğretmen arasında yüz yüze öğretimin yanında senkron ve asenkron etkileşim yöntemleri için de imkânlar sağlamaktadır.
  • Gelişmiş tâkip, gözlem, arşivleme ve bilgi çağırma süreçleri: BİT, takip etme ve gözlemleme süreçlerini geliştirmekte ve hatalarla başa çıkmak zorunda kalmayı azaltmaktadır.
  • Kaynakların paylaşılması ve yeniden kullanılabilmesi: BİT, kaynak azlığı sorununu giderebilmekte ve bu kaynakların daha çok öğrenci tarafından paylaşılabilmesini sağlamaktadır.
  • İşbirliği çalışması: BİT'in gelişmiş etkileşim olanakları öğrenciler arasındaki her türlü engeli ortadan kaldırabilir niteliktedir; bu da öğrencilerin çeşitli grup projelerini kolayca düzenleyebilecekleri bir ortam sağlar.
  • Öğrenci odaklı öğrenme: BİT'e dayalı öğrenme öğrenciyi öğrenme sürecinin odağına alır. Öğrenme zamanı ve öğrenme sürati konularında daha çok esneklik sağlar.

    BİT'e dayalı öğrenmenin sadece web ortamının elverdiği ders materyalini sunabilen bir sistem olmadığını anlamak önemlidir. Günümüzde webe dayalı öğrenme şekillerinin geleneksel öğrenme modellerinden hangi noktalarda ayrıldığını, bu farklılıkların etkilerini, yeni teknolojik altyapılarının bu amaç için daha verimli nasıl kullanılacağını tespit etmek ve daha iyi anlayabilmek üzere kapsamlı ve deneysel araştırmalar yapılmaktadır. En belirgin farklılıklar şu iki noktadan kaynaklanmaktadır: öğretim kadrosu ve arkadaşlar ile yüz yüze iletişimin kalkması ve hâkimiyetin öğretmenden öğrenciye kayması. Bu farklılıkların etkileri iki ana etkenle ilişkilendirilebilir:

  • Öğrenci Motivasyonu: Öğrencinin çalışma takvimlerine uyması hususlarına daha az hâkim olma.
  • Değerlendirme: Öğrencinin çalışmasını değerlendirirken, özellikle test sınavları yüzünden, kesinlik sağlamanın azalması.

    Burada ortaya atılan fikir, bu olumsuz etkilerin aşılması ve azaltılabilmesi için kurumun öğrenme modeline uygun düşecek ve bu modele oturtulabilecek bir uygulama yapılması gerekliliğidir. Bu uygulamalar, öğrencilerin yüz yüze yapılacak bir dizi dersle katılmalarını zorunlu kılmayı, ve dolayısıyla motivasyon arttırma, öğrenmede gelinen düzeyi değerlendirme, ders müfredatını iletme, uygun düşen sınav mekanizmalarını formüle etme ve sözlü-yazılı-uygulamalı testler yapabilme imkânı verebilme gibi yöntemlerini içerebilir.

    BİT'e Dayalı Öğrenme Modelleri

    E-öğrenme şu sıralar üzerinde çok araştırma yapılan bir alandır. Bilgisayar ve iletişim teknolojilerindeki gelişmeler ve e-öğrenme metodlarına olan ilginin artması ile birçok üniversitede e-öğrenme olgusunun pek çok yönünü sanal öğrenme ortamları (SÖO) ile birleştirme konusunda çalışmalar yapılmıştır son zamanlarda. SÖO kavramının oldukça yeni geliştirilmiş bir kavram olduğundan bahsetmekte fayda var.

    Kendi SÖO'sunu kurmuş olan pekçok üniversite bulunmaktadır. Örnek vermek gerekirse, Arap Açık Üniversitesi (The Arab Open University-AOU), BİT'leri ve geleneksel öğretim modellerini bir araya getiren bileşik bir sistem kullanmaktadır. Arap Açık Üniversitesi, müfredat iletilmesi, e-Sınav, e-Ödev ve bilgisayar aracılı iletişimi desteklemek için BİT'i kullanmaktır ve öğrencilerin yüzyüze yapılacak derslere de katılmalarını zorunlu kılmıştır.

    Başka bir örnek ise Singapur Milli Üniversitesi'nin (http://www.nus.edu.sg) kurduğu SÖO'dur. Singapur Milli Üniversitesi'nin (National University of Singapore-NUS) SÖO'su ilk olarak 1998 yılında kurulmuştur. 2,400 ders için ve 28,000 öğrenci ile sınıftaki eğitimi tamamlar nitelikte uygulanmaktadır.

    Birleşik Krallık Açık Üniversitesi (The United Kingdom Open University- UKOU) BİT vasıtası ile yüksek nitelikli dersler verebilen okulların en bilinen örneğidir. Birleşik Krallık Açık Üniversitesi öğrenciler ve öğretmenler arasındaki etkileşime aracılık edebilmek için FirstClass adını verdikleri bir sistem kullanmaktadırlar. Yüzyüze etkileşim tercihli ve kısıtlı olarak sağlanmaktadır. Birleşik Krallık Açık Üniversitesi'ndeki akademik programların en ayırdedici özelliği bu programlardaki derslerin kalitesidir. Örnek ders bilgilerine http://tu170.open.ac.uk/info adresinden ulaşabilirsiniz.

    Yukarıda verilmiş olan liste, dünyada pekçok farklı örneğin bulunabileceği göz önüne alındığı için, her durumu kapsar nitelikte hazırlanmış değildir.

    BİT'e Dayalı Dersler

    İnternet ortamındaki dersler belli başlı üç tarzda verilir. Bunlar; müfredat-destek modeli (content-plus-support), kapsamlı model (wraparound), ve bütünleşik (integrated) model [1]. Bu üç modeli sırasıyla açıklayalım.

    Müfredat-destek modeli, dersin müfredatı ve eğitim desteğinin ayrışması üzerine kuruludur. Müfredatlar dersin değişmeyen statik kısımlarıdır ve pekçok farklı biçimde öğrenciye sunulabilirler; mesela yazılı, işitsel, görsel, veya web materyali olarak. Eğitim desteği ise istenilen zamanda telefon, e-posta, internet konferansı, ve hatta yüzyüze verilebilir. İnternet ortamındaki etkileşim düzeyi düşüktür (toplam zamanın %20'sinden fazlasını kaplamaz). Bu tarz eğitim geleneksel öğretme metodlarına en yakın duranıdır ve maliyeti en yüksek olan ders verme türü olmasına rağmen hâlihazırda en çok kullanılan modeldir.

    Kapsamlı model, ders kitabı vb. varolan bir kaynak çerçevesinde içeriğe özel etkinlikler ve çalışma takvimlerinden müteşekkil dersler verilmesi üzerinde kuruludur. Öğrenme sürecine kaynak odaklı bir yaklaşım sunar. Dersi anlama, içeriğe özel etkinlikleri yapma ve çalışma takvimlerini takip etme öğrencilere ait sorumluluklardır. Öğretmenin rolü de daha fazladır; çünkü dersin önceden belirlenmişliği düşüktür. Dersin verildiği her zamanda tartışmalar ve etkinlikler ile dersin kapsamı, bir nevi, süreç içinde yaratılır.

    Bütünleşik model, müfredat-destek modelinin zıttıdır. Ders, öğrenme kaynakları, ortak etkinlikler ve beraberce yapılan ödev/görevlerden müteşekkildir. Ders müfredatı önceden belirlenmemiştir. Daha ziyade ders ortak etkinlikler, tartışmalar ve beraberce yapılan ödev/görevler ile şekillenir. Ders ilerledikçe kaynaklar katılımcılar tarafından eklenir. Bu yüzden diyebiliriz ki, bütünleşik model, müfredat-destek modelinin ögeleri arasındaki ayrımı ortadan kaldırır. Ve bir öğrenme topluluğu oluşmasına bağımlı bir modeldir.

    BİT'e Dayalı Öğrenme Yönetim Sistemleri

    Son zamanlarda pek çok BİT'e dayalı öğrenme yönetim sistemi araçları geliştirilmiştir. Bu araçlar, dersi veren öğretmene, ders materyalini geliştirmek, ödev/görevleri ve sınavları geliştirmek, kayıt olmayı sağlamak, not vermek, öğrenciyi takip edebilmek ve internet üzerinden etkileşim sağlayabilmek ve dersle ilgili idari hususları gerçekleştirebilmek için gerekli gereçleri sağlar.

    İnternet üzerinden verilecek bir ders hazırlamak için üç ana yaklaşımdan biri benimsenebilir [3]. Bu yaklaşımlardan hangisinin seçileceği dersin gereketirdiği şeylere ve dersi tasarlayan kişiye bağlıdır.

  • Bilgisayara Dayalı Eğitim (Computer-Based Training - CBT): Hususi programlama bilgisi olup ders tasarlayanlar için gereken bir araç gereç setini içerir. Bu araçlar, internet üzerinden verilecek veya CD'de hazırlanacak veya her ikisini de içerecek bir çokluortamda eğitimini hazırlamak için kullanılırlar. LearnSpace ve ToolBookII gibi programların erken versiyonları BDE araçlarına iyi birer örnek teşkil ederler.
  • Ders Paketi (Course-in-A-Box - CAB): İnternet üzerinden verilecek dersi hazırlamak için birtakım araç gereci paket olarak sunar. WebCT ve Blackboard bu yaklaşımı kullanan sistemlere iki örnektir.
  • Kendin Yap Yaklaşımı (Do-it-yourself): Bu yaklaşım Java, ASP vb. web tasarım yazılımlarının kullanımını öne çıkarır. Bu yaklaşım daha detayda çalışma yapabilmeyi ve ders tasarımının bütün aşamalarına hâkim olmayı sağlar; böylece tasarımcı Bilgisayara Dayalı Eğitim ve Ders Paketi yaklaşımlarının araç gereç sınırlamalarından kurtulmuş olur. Bu yaklaşımın dezavantajı, hâkimiyeti kazanmak için programlama becerilerinizi geliştirmiş ya da geliştirmekte olmanız gerekliliğidir. Burada hatırlatmamız gereken şey, web programlamasının ve web programlama dillerinin sıklıkla, Bilgisayara Dayalı Eğitim ve Ders Paketi yaklaşımları araç gereçleri ile bir arada kullanıldığı ve "duruma hangisi uygun" ise o yaklaşımın kullanıldığıdır [5].

    Yazımın devamında webe dayalı ders yönetimi için gerekli olan ve en bilinen araçları (daha çok Ders Paketi yaklaşımında kullanılanları) listeleyeceğim. Bunlar WebCT, Blackboard, Convene.com's Ac@deme, Internet Classroom Assistant, e-college.com, ve Virtual-U. Liste burada son bulmuyor elbet, geliştirilmiş olan ve önemli SÖO'ların ayarlamaları yapılırken kullanılan pek çok başka araç da vardır. Bu araçlara örnekler ise Intralearn, Softarc FirstClass, Eduprise.com, E-Education, IMSeries Asymetrix, Centra Symposium, CoSE, CoMentor, Learning Landscapes, CourseInfo ve diğer pekçokları olarak verilebilir. Webe dayalı ders yönetim sistemleri hakkında daha kapsamlı araştırmalara ulaşmak için [2, 3, 6] numaralı kaynaklara bakmanızı tavsiye ederim. Webe dayalı ders yönetim sistemleri araçlarının destekledikleri özelliklerin karşılaştırmalı analizlerini için ise [1, 2, 3] kaynaklarına bakabilirsiniz.

    Öğrenme Yönetim Sistemi Tercihi (ÖYS)

    Hangi Öğrenme Yönetim Sistemi (ÖYS) ürününü kullanacağınız öğrenme hedefleri ile alakalıdır. Mesela, derslerinde bilginin verileceği internete dayalı eğitim hedefi ile derslerinde becerilerin verileceği teknik yetiştirme hedefi arasındaki farklar sizin için hangi ÖYS'nin en uygun tercih olabileceğini önemli ölçüde belirler.

    Eğitim temelli ÖYS'de, sistemin idari hizmetleri otomatize etmesi gerektiği kadar öğrenme sürecinin parçalarını da etkinleştirmeli, profesörlerin ders bilgisini postalamalarını da sağlamalı, eğitim kaynaklarını da tutmalı, senkron ve asenkron tartışmalara da olanak vermeli ve değerlendirme hizmetleri de sunmalıdır.

    Ancak, yetiştirmeye dayalı ÖYS'de idari hizmetler daha az önem sahiptir ve odak noktası asıl olarak öğrenme sürecini sağlayacak ve idame ettirecek uygulamalara kayar. Örnek vermek gerekirse, ticari olarak satışı yapılan birkaç ÖYS'nin bünyesinde, önceden belirlenmiş bir öğrenme rotasında öğrencinin ilerlemesini takip edebilme yeteneği olan özellikler vardır. Bazı örnekler, öğrencinin ilk girişteki bilgi düzeyi ile yetiştirilmiş ve dersi geçmesini sağlayacak düzeyini karşılaştırabilme özelliğini bünyesinde bulunduran Learning Portal, Ingenium, ve Docent içerirler.

    Aşağıdaki ana ölçütler, PC Week'in Ekim 1999 sayısında [4], yedi ÖYS'nin karşılaştırılması ve değerlendirilmesinde kullanılmıştır:

  • Kurulum: Kullanımını ve erişilebilirliğini arttıran özelliklerini ve arayüz tasarımını talimatlar hâlinde bünyesinde barındırması.
  • Kayıt: Kaydı kolay yapması, sistemin cevap sürati, teftiş, ödemeler, vs.
  • Yetkinlik: Öğrencinin, dersin gerekliliklerini yerine getirmesi için destek vermesi ve getirip getirmediğini teyit etmesi; meselâ, zorunluların denetlenmesi, işaret koyabilme desteği verilmesi, profil çıkarabilmesi, birey ve grubu tâkip edebilmesi, otomatik uyarı ve bilgi verebilmesi, ve net üzerinde sınav, yardım ve ders haritası gibi hizmetleri verebilmesi.
  • İdare: Kaynak çizelgesi ve çatışma çözümü desteği, profil yönetimi, öğrenci kaydı yönetimi, ders bütçesinin takibi vs. gibi destekleri sağlaması.
  • İşbirliği: İzlek hâline getirilmiş senkron ve asenkron iletişim desteği sağlaması.
  • Raporlama: Çeşitli rapor yaratma becerileri sağlaması.
  • Güvenlik: Erişim düzeyleri, kimlik doğrulama, gizlilik ve güvenlik duvarı desteği sağlaması.
  • Ölçeklendirilebilme: Öğrenciler, dersler ve sunucular bazında sağladığı ölçeklendirme derecesi.
  • Güvenilirlik/kesintisiz hizmet: Hızla iletilebilen veritabanı ve ağ yapısı desteği, ve büyük veritabanları için "import/export" becerilerinin olması.
  • Üçüncü Şahıs Desteği: Müfredat yazarlığı ve biçimlendirilmesi için, rapor yaratılması vs. için üçüncü şahıslara destek sağlaması vs.
  • Amaca Uygun Ayarlama Yapabilme: Öğrenciye veya öğrenci/öğretmen gruplarına sunulacak eğitimlerin özelliklerini ayarlayıp amaca uygun şekilde belirleyebilme.
  • Tatmin: Akademik akreditasyon gerekliliklerine uyum (yerel gereklilikler ve dünya çapındaki gereklilikler).

    Kaynaklar

    [1] Robin Mason, "Models of Online Courses", ALN Magazine Volume 2, Issue 2 - October 1998.
    [2] Sandy Britain and Oleg Liber, "A Framework for Pedagogical Evaluation of Virtual Learning Environments", University of Wales – Bangor.
    [3] Mary O'Sullivan, "Course Creation Software: What Works for Instruction", Western Wisconsin Technical College La Crosse, Wisconsin.
    [4] Bethoney, H. (1999). PC Week Shoot Out: "Learning Management Systems".
    http://www.zdnet.com/eweek/stories/general/0,11011,2391382,00.html (November 1999).
    [5] Katharine Golas, "Guidelines For Designing Online Learning", Southwest Research Institute, San Antonio, Texas.
    [6] Thelma Looms, "Survey of Course and Test Delivery/Management Systems for Distance Learning", online and regularly updated survey
    http://student.seas.gwu.edu/~tlooms/assess.html

    Abdel-Elah Al-Ayyoub

  •  
         
      - BAŞA DÖN -